​

'n Russiese Lied, 'n Afrikaanse Terugkeer
"Rusland het Transvaal onthou. Nou sing Transvaal terug.

 

Sommige liedere reis verder as wat hulle skrywers ooit kon voorsien. “Марш Трансвааль”, die historiese ballade van die Russiese bard, digter en sanger-liedjieskrywer Oleg Vsevolodovich Medvedev, is een van daardie liedere. Dit is in 2001 gepubliseer, maar dra ’n veel ouer geheue: Transvaal, die Tweede Vryheidsstryd — internasionaal meestal bekend as die Tweede Anglo-Boereoorlog — Russiese simpatie met die Boere, en die merkwaardige manier waarop ’n naam uit Suid-Afrika se geskiedenis diep in die Russiese verbeelding wortel geskiet het.

​

Vir die Boer is Transvaal ’n naam uit eie geskiedenis: republiek, oorlog, familieherinnering, verlies en identiteit. Maar in Rusland het dieselfde naam oor dekades heen ’n ander, byna mitiese lewe begin lei. Dit het in boeke, liedere, skoolkennis en volksherinnering voortbestaan as ’n verre land van stryd, moed, verlange en hoop.

​

Met “Onthou Transvaal” keer daardie lied nou deur Afrikaans terug na die grond waarvan die naam oorspronklik gekom het. Nie as ’n vervanging van Medvedev se oorspronklike lied nie, maar as ’n antwoord. ’n Eerbetoon. ’n Eggo.

​

Die Russiese Geheue van Transvaal

Om “Марш Трансвааль” te verstaan, moet ’n mens eers besef dat Transvaal in Rusland nie bloot as ’n geografiese naam oorleef het nie. Dit het deel geword van ’n breër kulturele geheue.

​

Medvedev het self verduidelik dat hy reeds van kindsbeen af geweet het wat Transvaal is en waar dit lê. Soos baie mense wat in die Sowjetunie grootgeword het, het hy Transvaal leer ken deur skool, literatuur en verhale oor die oorlog tussen die Boererepublieke en die Britse Ryk. Dit was nie vir hom ’n toevallige of vreemde naam nie. Dit was deel van ’n wêreld waarin mense baie gelees het, waarin geskiedenis en avontuurverhale sterk in die verbeelding geleef het, en waarin die Boere se stryd teen die magtige Britse Ryk reeds lank bekend was.

​

Hierdie punt korrigeer ook ’n belangrike misverstand. “Марш Трансвааль” moet nie eenvoudig beskryf word as direk geïnspireer deur Glafira Galina se bekende “Transvaal, Transvaal, my Vaderland!” nie. Medvedev het self verduidelik dat hy daardie lied nooit gehoor het nie en slegs een reël daarvan geken het as ’n gedrukte aanhaling in ’n ou Sowjetboek oor Russiese vrywilligers in die Tweede Vryheidsstryd.

​

Die agtergrond is dus wyer en ryker: ’n Russiese geheuewêreld waarin Transvaal reeds lank iets beteken het — weerstand teen oorweldigende mag, simpatie met ’n klein volk se stryd, en die verlange na ’n plek waar hoop dalk nog moontlik is.

​​

Die Boeke Waarin Transvaal Bly Leef Het

Een van die maniere waarop Transvaal in die Russiese verbeelding bly voortleef het, was deur avontuurlektuur.

​

Medvedev verwys self na Louis Henri Boussenard se roman Le Capitaine Casse-Cou, wat in Russies bekend geword het as Капитан Сорви-голова — in Afrikaans sou ’n mens dit amper kon weergee as Kaptein Waaghals.

​

Boussenard was ’n Franse skrywer van avontuurromans, in sy tyd soms beskryf as die “Franse Rider Haggard.” Hoewel hy vandag minder bekend is in die Engelssprekende wêreld, was sy werk besonder gewild in Rusland en Oos-Europa. Kaptein Waaghals, wat tydens die Tweede Vryheidsoorlog afspeel, vertel van jong vrywilligers wat na Suid-Afrika gaan om aan die kant van die Boere te veg.

​

Vir jong lesers in die Russiese wêreld was dit nie bloot ’n vreemde verhaal uit Afrika nie. Dit was een van die vensters waardeur Transvaal, die Boere en die oorlog ’n plek in hulle verbeelding gekry het. Sulke verhale het die konflik verander van ’n verre gebeurtenis op ’n kaart na ’n dramatiese verhaal van moed, kameraadskap, verlies en morele keuse.

​

Teen hierdie agtergrond word “Марш Трансвааль” meer as ’n lied oor Suid-Afrika. Dit word ’n lied oor hoe ’n naam deur ’n ander volk onthou is — in boeke, liedere, kinderherinneringe en historiese verbeelding.

​

Die Verrassing Dat Rusland Nog Onthou

Een van die merkwaardigste bevestigings van hierdie projek het nie net uit Medvedev se eie reaksie gekom nie, maar ook uit gesprekke rondom die lied in Russiese kringe.

​

’n Russiese kommentator, Max Vastyanoff, het vertel dat hy vroeër met Suid-Afrikaners — spesifiek Boere — gewerk het en vir hulle Russiese liedere oor Transvaal gespeel het, waaronder “Трансвааль, Трансвааль, страна моя” en “Марш Трансвааль.” Volgens hom was hulle reaksie een van verbasing: onthou mense in Rusland werklik nog van Transvaal?

​

Daardie oomblik vat amper die hele betekenis van hierdie projek saam. Vir die hedendaagse Boer kan dit vreemd voel om te ontdek dat ’n naam uit ons eie geskiedenis in ’n ander volk se geheue bewaar is. Maar vir baie Russiese luisteraars was Transvaal nooit net ’n vergete pleknaam nie. Dit het bly voortleef as ’n naam wat met oorlog, moed, weerstand, verlies en verlange verbind is.

​

Die reaksies op Duquesne se Afrikaanse verwerking het ook iets anders bevestig: Russiese luisteraars verstaan hoe moeilik hierdie lied is om oor te dra. Hulle het gewonder hoe ’n Afrikaanse weergawe beelde soos Dobrynja, Bolivar, die boog en pyle, vreemde idiome en literêre verwysings sou dra. Hierdie vrae wys hoe dig Medvedev se lied is. Elke beeld het wortels.

​

Juis daarom is “Onthou Transvaal” nie bloot ’n vertaling nie. Dit is ’n poging om oor ’n kloof van taal, geskiedenis en simboliek heen te luister — en dan in Afrikaans, ’n jonger taal teenoor die eeue-oue Russiese literêre wêreld, te antwoord.

​

Die Donker Tyd Waaruit Die Lied Gebore Is

Volgens Medvedev se eie verduideliking is “Марш Трансвааль” in ’n swaar en benoude tyd geskryf. Dit was die tyd van die bombardering van Belgrado, en ook binne Rusland self was die atmosfeer onstuimig, donker en byna sonder vooruitsig.

​

Die punt hier is nie om die lied in ’n politieke argument vas te pen nie. Die belangrikste is die emosionele wêreld waaruit dit ontstaan het. Medvedev beskryf ’n tyd waarin hoop amper onwerklik gevoel het — iets wat nog bestaan het, maar slegs soos ’n skaduwee op die rand van sigbaarheid.

​

Daardie stemming lê diep in die lied. “Марш Трансвааль” is nie ’n gewone oorlogslied nie. Dit is nie triomfantelik in die eenvoudige sin van die woord nie. Dit voel eerder soos ’n mars deur rook, verlies, herinnering en geestelike uitputting. Dit beweeg vorentoe, maar met die gewig van iemand wat reeds te veel gesien het.

​

En tog eindig Medvedev se eie verduideliking nie in wanhoop nie. Hy sê dat hoop nou bestaan — nie meer net as iets skimagtigs nie, maar as iets duidelik en werklik.

​

Iewers beweeg die blou trein. En daarin ry Dobrynja.

​

Dobrynja Nikitich: Die Held Wat Nog Kom

In die hart van “Марш Трансвааль” staan Dobrynja Nikitich, een van die groot heldefigure uit die ou Russiese bylina-tradisie. Vir ’n Afrikaanse gehoor kan ’n mens hom nie bloot as “’n karakter” beskryf nie. Hy behoort aan die wêreld van volksgeheue, heldeverhale en morele verbeelding.

​

Dobrynja is een van Rusland se ou bogatyrs — epiese helde waarin moed, diens, lojaliteit, gevaar en die verdediging van die volk saamkom. Hy is nie net ’n individu nie. Hy dra ’n hele geheuewêreld saam met hom.

​

In die Russiese epiese tradisie is Dobrynja ook meer as ’n sterkman. Hy is draakvegter, boogskutter, stoeier, gesant en hoflike dienaar. Hy verteenwoordig nie bloot rou krag nie, maar ook sending, beskawing, verantwoordelikheid en diens. Daarom is sy teenwoordigheid in Medvedev se lied so betekenisvol: wanneer Dobrynja verskyn, kom daar nie net ’n held uit die verlede nader nie; daar kom ’n hele orde van beskerming, plig en volksgeheue saam met hom.

​

In hierdie sin kan Dobrynja se funksie in Medvedev se lied, op ’n sekere vlak, met die figuur van Generaal De la Rey in Bok van Blerk se bekende lied vergelyk word. Die twee figure is natuurlik nie dieselfde nie. De la Rey is ’n historiese Boer-generaal; Dobrynja is ’n ou Russiese held uit epiese oorlewering. Maar in liedvorm kan albei as herroepe heldefigure funksioneer — figure wat uit die geheue geroep word wanneer ’n volk onseker, moeg of ontwortel voel.

​

Wanneer Bok van Blerk sing “De la Rey, De la Rey,” word dit meer as ’n historiese verwysing. Dit word ’n roepstem na leiding, moed, identiteit en herinnering. Op soortgelyke wyse word Dobrynja in “Марш Трансвааль” nie bloot genoem as ’n held uit ’n ou verhaal nie. Hy word ’n teken dat die held nog nie heeltemal verdwyn het nie.

​

Maar Medvedev se Dobrynja is nie ’n blink, eenvoudige oorwinningsfiguur nie. Hy staan in ’n gebroke wêreld. Die lied plaas hom nie net op ’n slagveld of in ’n sprokie nie, maar in ’n moderne, koue, moedelose landskap. Juis dit maak die beeld kragtig: die held kom nie uit ’n wêreld wat ongeskonde gebly het nie; hy kom omdat die wêreld gebreek is.

​

Daarom dra die eenvoudige gedagte soveel gewig: Dobrynja is op pad.

​

Die Deurboorde Helm en Dobrynja se Mitiese Boog

Die lied se beelde van wapens en ou heldedom is nie eenvoudige dekor nie. Die deurboorde helm, die boog en pyle, en die wapens wat in spinnerakke lê, wys op ’n heldeverhaal ná die breekpunt.

​

’n Helm behoort aan oorlog, beskerming en eer. Maar ’n deurboorde helm is ’n teken dat beskerming misluk het. Dit is die oorblyfsel van ’n geveg wat klaar plaasgevind het. Dit sê dat iets reeds getref is, dat iets reeds verlore geraak het, dat die ou wêreld van heldemoed nie ongeskonde deur die storm gekom het nie.

​

Die pyl en boog is besonder belangrik. Vir ’n buitelander kan dit maklik soos gewone jag- of oorlogswapens klink, of selfs as Afrika-beeldspraak misverstaan word. Maar binne die wêreld van die lied behoort hulle aan die epiese wêreld van Dobrynja en die ou bogatyrs. Dit is nie bloot “’n boog en pyle” nie. Dit is mitiese wapentuig — tekens van ou eer, beskerming, geharde moed en die vermoë om die kwaad tegemoet te gaan.

​

Die “geharde pyl” behoort aan daardie heldetaal. Dit is nie net ’n voorwerp nie; dit is ’n stuk mitiese agentskap. Dit is die pyl van ’n wêreld waarin helde nog optree, beskerm en oordeel.

Maar nou lê daardie wapens in spinnerakke.

​

Dit is ’n pynlike beeld. Die instrumente van heldemoed bestaan nog, maar hulle is nie meer in beweging nie. Hulle is stil. Bedek. Vergete. Die wêreld het nie net sy held verloor nie; dit het selfs die wapens van sy heldeverhale laat stof vergader.

​

En tog word Dobrynja steeds genoem. Die wapens lê stil, maar die held is nie dood nie. Die wêreld is gebreek, maar die verhaal is nog nie verby nie.

​

Bolivar: Die Perd Wat Nie Twee Kon Dra Nie

Een van die mees gelaaide verwysings in die lied is Bolivar — die perd uit O. Henry se verhaal The Roads We Take, bekend deur die sin dat Bolivar nie twee kan dra nie.

​

In die Russiese kulturele geheue dra hierdie verwysing ’n sterk gevoel van verraad, harde noodlot en pynlike keuse. Dit is die oomblik wanneer daar nie plek is vir almal nie; wanneer een voortgaan en ’n ander agterbly; wanneer oorlewing self ’n morele wond word.

​

Hierdie frase het in Russies ’n sterker kulturele lewe gekry as wat ’n Afrikaanse leser dalk sou verwag. Dit funksioneer nie bloot as ’n literêre verwysing nie, maar amper as ’n spreekwoordelike beeld van harde selfbehoud, verlating en die pyn van iemand wat nie saamgedra word nie.

​

Binne “Марш Трансвааль” versterk Bolivar die lied se gevoel van verlies. Die wêreld van die lied is nie ’n eenvoudige wêreld waarin moed altyd beloon word en helde altyd betyds arriveer nie. Dit is ’n wêreld waar mense verraai word, waar hoop vertraag word, waar goeie dinge verlore raak, en waar selfs die perd van ontsnapping nie almal kan red nie.

​

Teenoor hierdie bitter beeld staan Dobrynja. Bolivar herinner aan die wêreld soos dit geword het: hard, beperk, ontrou en ongenadig. Dobrynja wys na die wêreld waarvoor daar nog gehoop word. Bolivar sê: daar is nie plek vir twee nie.

​

Dobrynja antwoord: Ek is op pad.

​

Sivka, Die Blou Trein en Hoop Wat Beweeg

In Medvedev se eie verduideliking keer die beeld van hoop terug deur die blou trein en Sivka. Sy woorde kan redelik in Afrikaans weergegee word as:

​

"Daar is die besef dat daar êrens tog ’n blou trein aan die beweeg is — Dobrynja se Sivka. Sy Sivka. En daarin ry Dobrynja. Dobrynja is op pad."

​

Hier moet ’n mens versigtig wees om die beeld nie te plat te maak nie. Sivka moet nie bloot as ’n gewone perd verstaan word nie, en ook nie noodwendig as ’n eenvoudige, vasstaande verwysing na een bekende “Dobrynja-perd” nie. Medvedev se beeldspraak is ryker en meer speels: hy verbind die moderne beeld van ’n blou trein met die ou heldewêreld van die ros.

​

Aan die een kant is daar Sivka — ’n naam wat herinner aan die wêreld van volksverhale, byliny en heldeperde. Aan die ander kant is daar die trein — ’n moderne beeld van beweging, afstand en aankoms. Die held kom dus nie net uit die verlede nie; hy beweeg deur die moderne wêreld na ons toe.

​

Hoop bly hier nie vasgevang in nostalgie nie. Dit sit nie stil in ’n museum van ou verhale nie. Dit ry. Dit kom nader. Dit beweeg deur die rook en moegheid van die geskiedenis.

​

Die blou kleur dra ook ’n ander gevoel: iets ver, koel, hemels, amper onwerklik — maar tog sigbaar. Waar hoop vroeër “skimagtig” was, word dit nou iets wat ’n mens kan begin raaksien.

Nie omdat die wêreld skielik vrolik geword het nie. Maar omdat Dobrynja opgesaal het.

​

Die Voëls en die Venster: Wanneer Herinnering Kom Klop

Een van die mooiste en hartseerste beelde in die lied is die voëls wat Transvaal onthou. Voëls dra dikwels in liedere en gedigte die betekenis van beweging, boodskap, verlange en terugkeer. Hulle beweeg tussen wêrelde: tussen lande, tussen seisoene, tussen hemel en aarde. In “Марш Трансвааль” word hulle iets meer: hulle word draers van geheue.

​

Wanneer mense moeg raak, wanneer helde verwond word, wanneer liedere stil word en die wêreld koud voel, onthou die voëls nog. Hulle klop teen die venster. Hulle bring nie ’n eenvoudige antwoord nie, maar hulle bring herinnering. Hulle weier dat Transvaal heeltemal uit die wêreld verdwyn. 

​

Die venster is die grens waarbinne en buite mekaar ontmoet. Binne is daar moegheid, rook, verlatenheid en ’n gebroke wêreld. Buite is daar voëls, beweging, boodskap en herinnering. Die venster skei die twee wêrelde, maar dit verbind hulle ook. Dit is juis teen die venster waar die voëls kom klop.

​

Vir ’n Afrikaanse gehoor word hierdie beeld besonder treffend. Die vraag wat die lied uiteindelik aan ons stel, is nie net: wie onthou Transvaal? nie. Die vraag is ook: wie onthou namens ons wanneer ons self begin vergeet? 

 

Die voëls klop. En Afrikaans het geluister. ​

​

Rook, Peukies en die Vestibule van ’n Gebroke Wêreld

Nie al Medvedev se beelde is groot, mities of epies nie. Sommige is klein, subtiel en amper alledaags — en juis daarom skerp en ironies.

​

Een van die belangrikste voorbeelde is die reël waarin Dobrynja rook en sy basiki met sy hak dooddruk. Basiki kan redelik as sigaretstompies of peukies verstaan word. Die beeld is nie verhewe nie. Dit is amper vuil, menslik, afgetakel.

​

In ’n vroeë Afrikaanse werkvertaling is die ruimte waarin Dobrynja staan aanvanklik as ’n taverne verstaan. By nadere ondersoek blyk dit egter dat die Russiese тамбур hier nie ’n taverne beteken nie, maar eerder die vestibule — die voorportaal of tussenruimte van ’n treinwa.

​

Hierdie regstelling is nie bloot tegnies nie. Dit verander die hele beeld. Dobrynja staan nie in ’n kroeg nie. Hy staan in ’n vestibule. Hy is nie ’n held wat tussen drinkers sit nie; hy is ’n held in transito. Hy rook in die tussenruimte, by die deur, op pad tussen een wêreld en ’n ander. Die vestibule word dus ’n plek van wag, beweging, rook, moegheid en ballingskap — presies die soort ruimte waarin Medvedev se gebroke moderne held kan staan.

​

Dit sluit ook die beeld van Dobrynja aan by die latere blou trein. Die held is reeds binne die wêreld van vertrek en aankoms. Hy is nog nie volledig tuis nie, maar ook nie stilstaande nie. Hy beweeg. 

​

Dieselfde geld vir die uitdrukking гужеваться всласть, wat in konteks iets beteken soos: allerhande gespuis baljaar steeds na hartelus. Dit is ’n knaende frase. Dit beskryf ’n wêreld waarin die verkeerde mense nog feesvier, die lae dinge nog raas, en die koue wêreld nog nie tot orde geroep is nie. 

​

Hierdie klein taalkeuses wys waarom die lied so moeilik is om te vertaal. Die groot simbole is reeds swaar genoeg: Dobrynja, Bolivar, Transvaal, die voëls, die boog en pyle. Maar selfs die klein woorde dra rook, sarkasme, bitterheid en kulturele tekstuur.

​

Die Lied se Styl: ’n Mars Deur Herinnering

Hoewel die titel “Марш Трансвааль” van ’n mars praat, is hierdie nie bloot ’n mars in die gewone militêre sin nie. Dit is nie net ’n lied van tromme, vaandels en oorwinning nie. Dit is eerder ’n mars deur herinnering.

​

Die lied beweeg soos iemand wat deur die oorblyfsels van ’n wêreld stap: verby stil geworde liedere, verby rook, verby ’n deurboorde helm, verby mitiese wapens wat nie meer gebruik word nie, verby ’n venster waar die voëls nog kom klop omdat húlle onthou wat mense begin vergeet het.

​

Die styl is histories, maar nie droog nie. Dit is epies, maar nie eenvoudig heldhaftig nie. Dit is donker, maar nie leeg van hoop nie. Dit is amper ’n klaaglied en ’n mars tegelyk — ’n lied wat vorentoe beweeg terwyl dit terugkyk.

​

In Duquesne se Afrikaanse verwerking word hierdie spanning in ’n nuwe musikale taal gedra. “Onthou Transvaal” probeer nie elke Russiese laag volkome vervang nie; dit sou onmoontlik wees. Dit probeer eerder die hart van die lied in Afrikaans laat klink: herinnering, verlies, eer, volk, afstand en hoop.

​​

Oleg Medvedev se Reaksie

Een van die mees besondere oomblikke in hierdie projek was Oleg Medvedev se eie reaksie op “Onthou Transvaal.”

​

Hy het gesê dat dit vir hom aangenaam en vleiend was om te hoor dat mense in ’n ander halfrond, ver in die suidweste, binne ’n ander taalwêreld, sy lied verstaan en aanvaar het. Hy het Duquesne se verwerking musikaal byna onherkenbaar genoem, maar ook gesê dat dit vir hom interessant en mooi was. Hy het die hoop uitgespreek dat Russiese luisteraars dit ook sal waardeer.

​

Daardie reaksie beteken baie. Dit bevestig dat die projek nie bloot ’n eensydige verwerking was nie, maar ’n ware kulturele ontmoeting. Die oorspronklike skepper het gehoor hoe sy lied in ’n ander taal en musikale vorm terugkeer na die land waarvan die naam deur sy lied gedra word — en hy het dit met ruimhartigheid ontvang.

​

Duquesne spreek daarom opregte dank uit aan Oleg Vsevolodovich Medvedev vir sy toestemming, sy vriendelike woorde, sy historiese verduideliking en sy vertroue. Duquesne spreek ook opregte dank uit aan Sergey Ruzaev en Irina Parusnikova vir hulle hulp met die vertaling.

​

Waarom Hierdie Projek Saak Maak

Die krag van hierdie projek lê in die omkering daarvan. Nou keer ’n Russiese herinnering aan Transvaal terug — nie as ’n geskiedenisles alleen nie, maar as musiek; nie as nostalgie alleen nie, maar as ’n vraag aan ons: Onthou ons nog wat ander namens ons onthou het?

​

In daardie sin is “Марш Трансвааль / Onthou Transvaal” nie net ’n Russiese lied en ’n Afrikaanse verwerking nie. Dit is ’n ontmoeting tussen twee geheuewêrelde. Dit is Rusland wat Transvaal onthou, en Afrikaans wat antwoord.

​

Sommige geskiedenisse gaar stof op in argiewe. Ander woon in monumente. Party bly in familiename, plaasname en ou slagvelde. Sommige bly in boeke wat kinders lank gelede gelees het.

​

En soms keer hulle terug wanneer iemand dit weer sing.

​

Slot

“Onthou Transvaal” is Duquesne se Afrikaanse antwoord op Oleg Medvedev se “Марш Трансвааль.” Dit is ’n lied oor herinnering, verlies en hoop; oor ’n naam wat deur ’n ander volk bewaar is; en oor die vreemde genade daarvan dat geskiedenis soms deur musiek na sy eie land terugkeer. 

​

Rusland het Transvaal onthou. Nou sing Transvaal terug.

​

Bron

- Bailey, James, and Tatyana Ivanova, trans. and eds. "An Anthology of Russian Folk Epics." Armonk, NY: M.E. Sharpe, 1998.